De International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (ICD) is de internationale standaard voor het classificeren van ziekten en doodsoorzaken. De classificatie zet diagnosen en gezondheidsproblemen om in alfanumerieke codes, zodat gegevens over ziekte en sterfte systematisch kunnen worden geregistreerd, opgeslagen en geanalyseerd. Doordat wereldwijd dezelfde codes worden gebruikt, vormt de ICD een gemeenschappelijke taal waarmee je gezondheidsgegevens onder meer internationaal kunt vergelijken.
Hoe is de ICD opgebouwd?
De ICD is hiërarchisch opgebouwd. Bovenaan staan brede hoofdstukken, zoals ziekten van het hart en de bloedvaten, die zich vertakken in steeds specifiekere categorieën. Een overkoepelende categorie (parent) kan meerdere onderliggende categorieën (children) bevatten. Zo ontstaat een boomstructuur van algemeen naar specifiek.
Naast ziekten classificeert de ICD ook andere gezondheidsproblemen: symptomen en bevindingen, uitwendige oorzaken van letsel, en factoren die de gezondheid beïnvloeden, zoals een controleonderzoek of een vaccinatie.
Het hoofddoel van de ICD is betrouwbare en internationaal vergelijkbare statistiek. Twee principes maken de classificatie daarvoor geschikt.
Categorieën sluiten elkaar wederzijds uit. Elk gezondheidsprobleem valt precies in één categorie, nooit in meerdere tegelijk. De ICD bevat daarvoor regels en een uitgebreide index die bepalen waar iets thuishoort, zodat verschillende gebruikers op dezelfde manier coderen en indelen. Doordat elk gezondheidsprobleem maar op één plek terechtkomt, wordt niets dubbel geteld. Dat is essentieel voor betrouwbare statistiek.
Categorieën zijn uitputtend. Samen dekken ze het hele domein, zodat elk gezondheidsprobleem ergens ondergebracht kan worden. Past iets niet in een specifieke categorie, dan is er altijd een restcategorie: "overige" of "niet gespecificeerd".
Waarvoor wordt de ICD gebruikt?
De ICD wordt gebruikt door een breed publiek: artsen en zorgverleners die diagnosen en doodsoorzaken vastleggen, medisch codeurs, onderzoekers, beleidsmakers en zorgverzekeraars. De codes vormen de basis voor de mortaliteits- en morbiditeitsstatistiek, en worden daarnaast gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek en voor de bekostiging en organisatie van de zorg.
Een korte geschiedenis
De WHO beheert de ICD sinds 1948, maar de geschiedenis gaat terug tot de zeventiende eeuw. In 1662 analyseerde John Graunt de London Bills of Mortality en bracht daarmee voor het eerst doodsoorzaken systematisch in kaart. Dat geldt als de voorloper van de huidige ICD.
De eerste internationaal aanvaarde versie kwam in 1893, met de classificatie van de Franse statisticus Jacques Bertillon. In 1948 nam de WHO het beheer over met de zesde revisie (ICD-6), die voor het eerst niet alleen doodsoorzaken maar ook ziekten omvatte.
De World Health Assembly nam de ICD-10 aan in 1990; vanaf 1994 gingen landen haar gebruiken. Het is de classificatie die in Nederland nu geldt. In 2019 nam de World Health Assembly de ICD-11 aan; die is sinds 2022 internationaal van kracht.
ICD versies
ICD-10
De ICD-10 is de tiende revisie van de ICD en is op dit moment de versie die in Nederland in gebruik is. De classificatie bestaat uit 22 hoofdstukken; elke code begint met een letter die het hoofdstuk aanduidt, gevolgd door cijfers die de aandoening steeds verder specificeren. De ICD-10 is van origine een boekenset en bestaat uit drie delen:
- Deel 1: Systematische lijst, de volledige, hiërarchisch geordende lijst van alle codes en bijbehorende aandoeningen.
- Deel 2: Handleiding, de instructies en regels voor correct gebruikt van de classificatie, waaronder de codeerregels voor het bepalen van de onderliggende doodsoorzaak.
- Deel 3: Alfabetische lijst, de index die gebruikt wordt om de juiste code bij de geregistreerde diagnose te vinden.
Nationale modificaties
Sommige landen gebruiken voor de gedetailleerde registratie van diagnosen een eigen, nationale uitwerking van de ICD, een zogenoemde clinical modification. Bekende voorbeelden zijn de ICD-10-CM (Verenigde Staten), de ICD-10-AM (Australië) en de ICD-10-CA (Canada). Deze versies bevatten extra codes en zijn niet één-op-één uitwisselbaar met de WHO-versie.
Nederland gebruikt de officiële WHO-versie van de ICD, codes uit bijvoorbeeld de ICD-10-CM zijn in Nederland daarom niet geldig.
ICD-11
De ICD-11 is de nieuwste revisie van de ICD. De WHO begon in 2007 met de ontwikkeling. In mei 2019 werd de ICD-11 op de World Health Assembly aangenomen. Per 1 januari 2022 is de ICD-11 officieel van kracht.
De ICD-11 verschilt fundamenteel van eerdere revisies, doordat ze als digitale classificatie is ontwikkeld. De ICD-11 is gebaseerd op de Foundation, een onderliggende database met alle entiteiten, van zowel de ICD als de ICF en ICHI. Vanuit de Foundation worden afgeleide versies (linearisaties) gegenereerd die als statistische classificatie kunnen worden gebruikt. De belangrijkste is de ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (MMS), de directe opvolger van de ICD-10.
Belangrijke vernieuwingen ten opzichte van de ICD-10:
- Herziene hoofdstukindeling en inhoud, die de huidige stand van de wetenschap en geneeskunde beter weergeeft
- Postcoördinatie, waarmee details flexibel kunnen worden toegevoegd, zoals de ernst van aandoeningen, anatomie en histopathologie. Ook specifieke ziekteverwekkers of medicamenten kunnen aan een code worden gekoppeld, zodat aanzienlijk specifieker kan worden vastgelegd.
- Volledig digitaal. Waar de ICD-10 nog via boeken wordt gebruikt, is de ICD-11 volledig digitaal. Naast de browser wordt de coding tool gebruikt om de juiste code te selecteren. Daarnaast maakt de digitale opzet het mogelijk om de ICD direct te integreren in digitale systemen zoals een elektronisch patiëntendossier (EPD).
- Open platforms. Via het online proposal platform kunnen alle gebruikers wijzigingsvoorstellen indienen en bekijken. Daarnaast draagt het translation platform bij aan internationale consistentie en maakt dat het toevoegen van lokale termen eenvoudiger wordt.
De ICD-11 bestaat feitelijk nog steeds uit drie delen:
- De ICD-11 browser, de systematische lijst die de volledige hiërarchisch geordende lijst van alle codes en bijbehorende aandoeningen weergeeft.
- De ICD-11 reference guide, de handleiding met regels voor correct gebruik van de ICD.
- De coding tool, de vervanger van de alfabetische lijst. Hiermee zoek je op basis van de geregistreerde diagnose de juiste ICD-code op en voer je postcoördinatie uit.
Op dit moment werken we aan de Nederlandse vertaling van de ICD-11. Zodra de vertaling gereed is, komt de Nederlandstalige ICD-11, inclusief browser en coding tool, beschikbaar via de internationale infrastructuur van de WHO en via de Nederlandse classificatiebrowser.
De ICD in Nederland
In Nederland wordt de ICD op twee hoofdterreinen gebruikt:
- Doodsoorzakenstatistiek: Het (Centraal Bureau voor de Statistiek) codeert doodsoorzaken met de ICD-10, op basis van de doodsoorzaakverklaring die de arts invult. Volgens internationale WHO-regels wordt per overledene de onderliggende doodsoorzaak bepaald. Zo ontstaat de nationale doodsoorzakenstatistiek, die ook internationaal vergelijkbaar is.
- Morbiditeitsstatistiek (LBZ): Diagnosen worden met de ICD-10 vastgelegd in de Landelijke Basisregistratie Ziekenhuiszorg (LBZ). De LBZ wordt beheerd door Dutch Hospital Data (DHD). De Expertgroep ICD-10 adviseert codeurs bij coderingsvragen en publiceert codeadviezen.
De ICD gebruiken
Software voor doodsoorzakenstatistiek
Voor het coderen en analyseren van doodsoorzaken is er verschillende software:
- Iris - software voor het automatisch coderen van doodsoorzaken. Iris verwerkt de doodsoorzaakverklaring, codeert de afzonderlijke oorzaken en selecteert volgens de ICD-coderingsregels van de WHO de onderliggende doodsoorzaak. De software wordt ontwikkeld en onderhouden door het Iris Institute (ondergebracht bij het Duitse BfArM) en de Iris Core Group, een internationaal samenwerkingsverband van landen. Nederland maakt deel uit van de Iris Core Group; het CBS gebruikt Iris voor de Nederlandse doodsoorzakenstatistiek.
- DORIS (Digital Open Rule Integrated cause of death Selection). De door de WHO ontwikkelde software voor het automatisch coderen van doodsoorzaken. DORIS verwerkt de doodsoorzaakverklaring, codeert de afzonderlijke oorzaken en selecteert volgens de ICD-coderingsregels de onderliggende doodsoorzaak.
- ANACoD (Analysing mortality levels and causes-of-death). Een tool van de WHO voor het systematisch analyseren en presenteren van sterfte- en doodsoorzakengegevens. ANACoD voert een datakwaliteitscheck uit en signaleert fouten en inconsistenties. Daarna levert het inhoudelijke analyses, zoals de meest voorkomende doodsoorzaken, de verdeling naar leeftijd en geslacht, sterftecijfers, levensverwachting en trends over de tijd. De tool werkt met zowel ICD-10- als ICD-11-data.
ICD-10 Nederlands
- Systematische lijst (deel 1) - online via de classificatiebrowser
- Volledige boekenset (delen 1 - 3) - te koop bij uitgeverij BSL
- Deel 1: Systematische lijst
- Deel 2: Handleiding
- Deel 3: Alfabetische lijst
ICD-10 Engels (WHO-versie)
- Tabular list (volume 1) - online via de ICD-10 browser
- Volledige boekenset (volumes 1 - 3) - online als pdf te downloaden via de WHO
- Volume 1: Tabular list
- Volume 2: Instruction manual
- Volume 3: Alphabetical index